İLKYARDIM, TRİAJ, TRANSPORT VE İLK MÜDAHALE -6-

1. Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm I
2. Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm II
3. Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm III
4. Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm IV
5. Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm V

ACİL ÜNİTESİNDE YAPILACAK İŞLEMLER :
Acil hastası acil ünitesine geldiğinde ya da olay yerine gidildiğinde veteriner hekimin (ya da veteriner acil teknikeri/teknisyeninin, nihai tedavi aşamasına kadar temel yaşam desteğini veteriner paramedik verir ve paramedik acil serviste hekime hastanın tedavisi için teslim eder) yapacağı işlemler 2 gruba ayrılır.

1 - İlk İşlemler (Veteriner Hekim/Veteriner Sağlık Teknisyeni/Teknikeri tarafından yapılacak işlemler);

İlkyardım hastası hastaneye ulaştığı zaman, ilk işlem olarak adlandırılan bir ilk değerlendirme yapılır. Acil tedavi yapılacak birden fazla hasta varsa bu hastalar bir değerlendirmeyle sınıflandırılır. (bkz : veterinary triage .pdf dosyası - ingilizce) Bu sınıflandırmada durumu çok kritik olan hastalara öncelik verilir. Acil hastalarda ilk değerlendirmede, yaşama geri döndürme işlemi ile eş zamanlı yapılır. Bu işlemler yürütülürken hasta sahibinden hastanın geçmişi hakkında bilgiler alınmalıdır. (anamnez) Özellikle yaralanmanın nasıl olduğu, ilkyardım amacıyla neler yapıldığı konusunda ayrıntılı bilgiler alınmalıdır. Hayvan sahibinden izni alınarak sağaltım işlemlerine geçilmeli ve hayvan ölüm riski taşıyorsa bu hasta sahibine uygun bir uslupla anlatılmalı, tedaviyi kabul ettiğine dair bir belge imzalatılmalıdır. İlk değerlendirme çabuk yapılmalı fakat yaşamı tehdit eden unsurlar da gözden kaçırılmamalıdır.

İlk olarak hayvanda ;
* Bilincin olup olmadığı
* Hava yolları
* Solunum
* Dolaşım
* Kanama olup olmadığı kontrol edilmelidir. (Yani Acil Yardımın A B C'si kontrol edilmelidir)

İlk değerlendirmede hayvanlar sağlam, sağlam olmayan veya kısmi zarar görmüş şekilde sınıflandırılır. Hızlı değerlendirme sonunda resusitasyon uygulanır ; hava yolu açıklığı sağlanır, solunum, dolaşım ve kalp problemleri giderilmeye çalışılır.

2 - İkincil İşlemler (Veteriner Hekimin yapacağı işlemler) ;

Bu değerlendirme süresince, hastalığın tanısı konulmalı, ilaç seçimi ve cerrahi işlemler planlanmalı ve işlemlere başlanmalıdır. Birincil tedavi verileri incelenmeli ve geleceğe yönelik tedavi planlanmalıdır. ilk yapılan işlemleri takiben, hayvanın yaşamsal fonksiyonları kontrol altına alındıktan sonra asıl hastalığın teşhisi için gerekli tanı yöntemleri uygulanır ;
* Geniş anamnez
* Fiziksel Muayene
* Radyografik Muayene
* Ultrasonografik Muayene
* Laboratuar Muayeneleri
* Diğer Tanı Yöntemleri (MR, CT vs)

İkincil işlemler sırasında Veteriner Hekim hayvan sahibi ile ayrıntılı konuşmalı ve hayvana uyguladığı tedavi metodunu açıklamalıdır.

ACİL HASTALARDA KRİTİK PARAMETRE LİSTESİ
1 - Sıvı Dengesi ; sıvı tedavisinin amacı yeterli damar içi hacminin ve hidrasyonun sağlanmasıdır.
2 - Onkotik Basınç : Damar içi ozmotik basıncı albümin sağlar. Kan veya plazma protein kaybının gerçekleştiği durumlarda intravasküler aralıktan albumin kaybı şekillenir. İntravasküler onkotik basıncın kaybı, moleküler ağırlığı albuminkinden daha yüksek kolloidler kullanılarak bir tedavi yapılmasını gerektirir.
3 - Glikoz : Amaç, normal glikoz konsantrasyonunun devamlılığını sağlamaktır. Akut travmaya maruz kalan hayvanlarda yoğun stres hormonundan dolayı hiperglisemi gelişebilir.
4 - Elektroliz ve Asit-Baz Dengesi : Ağır hastalar iştahsız olurlar ya da ağızdan alacakları yemler kalori ihtiyacını karşılayamaz. Bu şartlar altında çoğu hayvan IV sıvı ve potasyum desteğine ihtiyaç duyarlar.
5 - Oksijen ve Hava Desteği : Arteriyel kan gazları, hipoksemi veya hiperkarbi durumunun araştırılmasında kullanılır. Bu parametrelerle akciğerlerde yeterli gaz değişiminin olup olmadığı hakkında bilgi edinilir.
6 - Bilinç Düzeyi : Hayvanın şuur seviyesinde düşüş varsa, hipoglisemi, asidozis, hepatik ensefalopati, elektrolit ve ozmotik bozukluklar gibi problemler araştırılmalıdır.
7 - Kan Basıncı : Kan basıncının direkt ve endirekt yollarla saptanması gereklidir. Amaç ortalama arteriyel kan basıncının 60 mmHg üzerinde bir seviyede sürdürmektir.
8 - Kalp Ritmi ve Kasılabilirlik : Özel antiritmik tedavi, perfüzyon aritmi ile oksijen desteği ve ağrı kesiciler aritminin kontrolünde başarısız oldukları zaman gerçekleştirilmelidir. Ekokardiyogram, kardiyak kasılabilirliğin değerlendirilebilmesinde kullanıldığı gibi kalp hastalıklarının altında yatan sebepleri ortaya çıkarmak içinde kullanılabilir.
9 - Albumin : Albumin 2 mg/dl'den düşük olduğunda plazma transfüzyonu gerekir.
10 - Böbrek İşlevi : Böbrek yetmezliği olan hayvanlarda potansiyel olarak böbreklere zarar veren ilaçları alan veya düşük tansiyona sahip hayvanlar, günlük muayenede böbrek işlevi açısından değerlendirilmelidir.
11 - Bağışıklık Durumu ve Antibiyotik Seçimi : Bağışıklığı baskılayıcı ilaçlar verilen hayvanların muayene ve tedavi sırasında titizlik gösterilmesi gereklidir. Antibiyogram sonucu antibiyotik seçimi eb geçerli yoldur.
12 - Yara Bakımı ve Bandaj Değişimleri : Yaralar sık sık kontrol edilmeli, pansuman ve bandaj kirlendiği ıslandığı her durumda değiştirilmelidir.
13 - Psikolojik Bakım : Stresi en aza indirecek maniplasyonlar yapılmalı, tedavi süresince hayvana nazik davranılmalıdır.
14 - Ağrı Kontrolü : Kritik hayvanlarda analjezi, etkili ilaçlarla güvenle sağlanabilir. Kullanılan ilaçlar en asgari kardiyovasküler etkili olmalıdır. Ağrıyı uzun süreli kontrol etmek için enjeksiyon tarzında, konsantrasyon oranı yüksek ilaçlar kullanılabilir.
15 - Hasta Bakımı (Hemşirelik - Animal Nursing) : Sürekli yatan hayvanlarda dekübitis yaraların oluşmasının engellenmesi için her 4 saatte bir hayvanın yatış pozisyonun değiştirilmesi gereklidir. Ayrıca hayvanın günlük kalp-dolaşım, solunum, beden ısısı gibi kontrolleri yapılmalıdır.

SONSÖZ : Veteriner sağlık alanındaki hayvan acilleri konusunda Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesinin değerli profesörlerinin yayımlamış olduğu "Veteriner Acil Klinik" kitabından epey faydalandım. Meslektaşlarımın bu kitabı edinmesini tavsiye ediyorum. İnternettende oldukça yararlandım. Meslektaşlarımın "Veteriner Acil ve Yoğun Bakım Teknisyenliği" okulunun sayfasına girip incelemesini tavsiye ederim. Ayrıca "Acil Hayvan Tıp Teknisyenleri (Veteriner Paramedik)" sitesine (bkz : Animal Rescue Emergency Animal Medical Technicians- EAMT) bakmalarını tavsiye ederim. Derneğimiz VESTED'in mesleğimiz ile ilgili çıkmış kitapları çevirterek meslektaşlarımıza satması hem dernek için hem meslektaşlarımız için iyi olacaktır.

::: BİTTİ :::

İLKYARDIM, TRİAJ, TRANSPORT VE İLK MÜDAHALE -5-

Birinci Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm I
İkinci Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm II
Üçüncü Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm III
Dördüncü Bölüm için Tıklayınız ; Bölüm IV

ACİL TIBBİ MÜDAHALE PRENSİPLERİ
Acil Ünitesi ve Personelin İlkyardım Hastası İçin Hazırlanması
Çabuk olmak ve ilkyardım hastalarına anında müdahale etmek için acil ünite, ekipmanlar ve personel sürekli hazır bulunmalıdır. Klinik veya hastanenin bir bölümü acil ve ilkyardım ünitesi olarak hazırlanmalıdır. Ön değerlendirme ve canlandırma alanları temel ekipmanlarca donatılmış olmalıdır.
Asgari ekipmanlar ;
* İyi ışıklandırma
* Muayene masası
* Oksijen verilecek ünite (traheal tüp, ambu, oksijen tüpü)
* Elektrokardiyografi ünitesi
* Defibrilatör (Elektroşok)
* İlkyardımda kullanılan ilaçlar, bunların uygulama yoku ve miktarlarını belirtir liste

(Bilgi : Hastane öncesi Acil Yardımda Paramediklerin Kullandıkları İlaçlar ; İsordil, Adrenalin (Epinefrin), Atropin Sülfat, Diazepam (Valium), Nalokson (Naloxon, Narcan), Morfin, Ventolin Magnezyum Sülfat ve IV Sıvılar Ayrıntılı Bilgi için ; Acil ve İlkyardım Acil İlaçlar)

İlkyardımda Kullanılan Bazı İlaçlar, Uygulama Yolları ve Endikasyonları ;

Analjezi/Sedasyon (Ağrı Kesiciler)
Acetylpromazine (0,5 mg/kg IV/IM) : Larengeal paralizlerde trankilizan amaçlı
Diazepam/Ketamin (0,2 mg/kg IV / 6,5 mg/kg IV) : Yara debridmeni için anestezi
Midazolam/Butorphanol (0,1 mg/kg IV / 0,2-0,4 mg/kg IV) : Sedasyon, Göğüs tüpü yerleştirilmesi için analjezi
Propofol (4,0 - 6,5 mg/kg IV) : Anestezi indüksiyonu,Göğüs tüpü yerleştirilmesi için analjezi

Kardiyovasküler Resusitasyon :
Epinephrine/Methoxamine (0,1 mg/kg IV / 0,1 - 0,8 mg/kg IV) : Kardiyak Arrest (Kalbin Durması)
Dobutamine/Dopamine (2,0 -15 ug/kg/dk IV / 5.0 - 10 ug/kg/dk IV) : İnotrop (kalp kası kasılma gücü)
Phenylephrine/Norepinephrine (0,13 mg/kg IV / 0,4 ug/kg/dk IV) : Vazokonstruksiyon (damar kasılması)

Kortikostreoid :
Dexamethasone Sodium Phosphate (2.4 mg/kg IV) : Larengeal Ödem, Şok
Prednisone Sodium Succinate (10-30 mg/kg IV) : Şok

İlkyardım ünitesinde ekipmanlar kolay ulaşılabilir bir yere konulmalıdır. İlaçlar, ilkyardım seti ve diğer materyaller servis aracının içinde düzenli şekilde bulundurulmalıdır. Bu hazırlıklar ilkyardım için hasta üniteye geldiğinde zaman kaybını önler. Her ilaç özel bir tip etikete sahip olmalıdır. IV kateterler, sıvılar, sıvı uygulama setleri ve baskı malzemeleri hemen ulaşılabilir bir çekmecede olmalıdır.
Bütün ilkyardım ekipmanları kontrol altında tutulmalı ve hergün kontrol edilmelidir. İlkyardım ünitesinde çalışan personelle rutin eğitim toplantıları yapılmalı, bu personele canlandırma, hayvan modelleri üzerinde uygulama yaptırılmalıdır. Özellikle Kardiyopulmoner Resusitasyon (CPR) üzerinde durulmalıdır.

::: YARIN ACİL ÜNİTESİNDE YAPILACAK İŞLEMLER :::

İLKYARDIM, TRİAJ, TRANSPORT VE İLK MÜDAHALE -4-

Birinci Bölüm için Tıklayınız > Bölüm I
İkinci Bölüm İçin Tıklayınız > Bölüm II
Üçüncü Bölüm için Tıklayınız > Bölüm III

TRİAJ (TRIAGE)
Triaj ; yaralıların, yaranın ciddiyetine göre sınıflandırılması ve tedavi önceliklerinin belirlenmesidir. Triaj ilk bakışta sanıldığı kadar kolay değildir ve doğru uygulanması için bu konuda eğitim, tıbbi bilgi ve deneyim gerektirir. Her felaketteki triaj öncelikleri aynı değildir. Bu, o andaki elde var olan tıbbi olanaklara, ekibe ve kazanın tipine göre değişir ve felaketin yönlendirilmesi sırasında değişiklikerl gösterebilir. Yaralının ulaştığı her tıbbi basamakta yeniden yapılır. Triaj süreli ve süreğendir. Amaç ; eldeki olanakların tümüyle en çok yaşamı kurtarabilmek ve sekeli önleyebilmek için tıbbi gereklere göre yönlendirmek ve paylaşmaktır.

Triaj işleminden mümkünse bir kişi sorumlu olmalıdır. İlkyardım ekibinin diğer üyeleri triaj görevlisinin direktiflerine uygun olarak, fakat kendi tıbbi bilgileri içerisinde haraket etmek zorundadır. Triaj sorumlusu tedavi ile ilgilenmemelidir. Triaj ile yaralılar çeşitli sınıflara girecek şekilde, en iyisi üzerine kısa notlar da yazabilen, yaralanma derecesine göre renk kodlu ve boyuna asılabilecek ya da göğse tutturulabilecek karton tabelalar ile işaretlenir.

Yaralının triaj düzeyi en az üç aşamada yeniden değerlendirilir ; Hastane öncesi ya da kaza alanında, hastane girişinde, hastane içindeki tedavi aşamalarında. Bu basamaklarda, yaralının o andaki yeni durumu ya da eldeki olanakların elvermesine bağlı olarak triaj düzeyi arttırabilir ancak kural olarak geriye alınmaz. Ağır yaralı olarak sınıflandırılmış bir hasta, ileriki basamaklarda hafif yaralı grubuna dahil edilip tedavisi geciktirilemez.

Veteriner sahada triaj gerektiren önemli durumlar :

* Suda boğulma (özelikled su baskınları)
* Savaş ortamında fiziksel, kimyasal yada biyolojik silahlarla yaralanmalar ya da zehirlenmeler
* Yangın, deprem gibi durumlarda oluşan toplu yaralanmalarda
* Vahşi hayvan saldırıları (sürüye yönelik saldırılar)
* Trafik kazaları (hayvan sürülerine araç çarpması sonucu toplu yaralanmalar)
* Toplu gıda zehirlenmeleri
* Epidemik (salgın) hastalıklar

TRİAJ SINIFLANDIRMASI
Hafif Yaralı : Önemli profesyonel tıbbi tedavi gerektirmeyen yaralılar grubu ; Sıyrık ve yüzeysel yaralanmalar. 1. ve sınırlı 2. derece yanıklar.

Ağır Yaralı : Ciddi fakat anında tedavi gerektirmeyen yaralılar grubu ; Solunum güçlüğüne neden olmayan göğüs yaralnmaları, şoka neden olmayan delici karın ve göğüs yaralanmaları.

Kritik Yaralı : Hızlı hatta anında tedavi gerektiren yaralılar ; Yaygın kanama, şok, havayolu obstruksiyonu, açık göğüs yaralanması

Umutsuz Yaralı : Kaza yerinden götürülemeyi kaldıramayacak derecede ağır travma ; Multiple travma, ağır kraniyofasiyal yaralanmalar.

KRİTİK HASTALARIN TAŞINMASINA İLİŞKİN TEMEL İLKELER (TRANSPORT)
Kritik hastalarda öncelikle ilkyardıma başlanmalı, ilkyardım yapılamıyorsa hayvan veteriner hekimin bulunduğu yere taşınmalıdır. Hayvan sahibi, hayvanı taşımak için uygunsa hastane özel servislerini istemelidir. (Not : ilkyardım, triaj ve transport kısımları veteriner sağlık ekibinde bu konuda eğitimini ve sertifikasını almış Veteriner Paramedikler (teknisyen/teknikerler) tarafından yapılmalıdır.)

Hayvan sağlığı ile uğraşan en yakın kuruluşun özel servislerinin bulunup bulunmadığı hakkında öncelikle bilgi alınmalı, varsa bu olanaklardan yararlanma yoluna gidilmelidir. Gerektiğinde veteriner hekimin önerilerine göre taşıma işlemi gerçekleştirilmelidir. Fakültelerin ya da Hayvan Hastanelerinin bu konuda yetişmiş personeli (veteriner paramedikleri) ve gerekli olan ilkyardım ekipmanları hazır olacağından dolayı taşıma işlemi daha çok sağlıklı ve hayvana zarar vermeden yapılabilir. Travmaya uğramış hastalarda taşıma sırasında uygulanacak pozisyonlar önemlidir. Hastanın yanlış pozisyonda taşınması, yeni problemlerin şekillenmesine yol açabilir. Bir hayvanda şekillenebilecek spinal yaralanma, kanama veya iç kanama (internal bleeding) olasılığına karşın hayvanı düz bir zeminde taşımalıdır. Özelikle kediler bu gibi taşıma işlemine karşı koyacaklarından bir kutuda taşınmaları daha ugun olacaktır.

Hayvanda solunum problemi varsa, taşıma sırasında hayvan serin bir ortamda tutulmalı, hayvanların solunumuna zarar verecek bağlama, sıkıştırma gibi ugulamalardan kaçınılmalıdır. Taşıma sırasında küçük hayvanlara tasma takılmamalıdır. şokta, kanamalı veya iç yaralanmalrı olan hayvanların taşınması sırasında ani pozisyon değişiklikleri önlenmelidir. Rulo halien getirilmiş battaniyeler veya yastıklar hayvanların etrafına konarak hayvan desteklenmiş olur. Distal ekstremite kısmında kanamalar varsa basınçlı bandaj uygulanarak etkilenen bacak yukarda tutulur. Hayvanda başka bir travma varsa veya hayvan şuursuzsa kafa yaklaşık 30 derece yukarı kaldırılmalı ve boyun bölgesine kesinlikle basınç uygulanmamalıdır. Hayvan herhangi bir şoktan veya travmadan dolayı acı çekiyorsa vücut ısısı kaybını önlemek için battaniye ya da havlu ile sarılmalıdır. İlkyardım işlemlerine taşıma sırasında da devam edilmelidir.

Travmada Transport :
Kafa ve Beyin Travması : Vücudun üst kısmı yükseltilir ve baş median hatta tutulur.Bu işlemin amacı kafaiçi basıncın düşürülmesidir.
Göğüs Travması : Vücudun üst kısmı yükseltilir ve hayvan yaralanmanın olduğu tarafa yatırılır.Böylece yaralanmış akciğer alanları daha iyi havalanır.
Vertebra Travması : Hayvan sert bir zemine düz olarak yatırılır
Karın Travması : Hayvan sırtüstü pozisyonda yatırılır. Karın duvarının gerginliğinin giderilmesi için dizler karına doğru itilir ve başın altına rula yapılmış battaniye ya da yastık konur.
Ekstremite Kırıkları : Kırık ekstremite sargıya alınmalı ve dinlenme poziyonuna getirilmelidir. Kırık ekstremite kontrolsüz olarak tutulup çekilmemelidir.

Hasta/Yaralı Hayvanın Transportunda Uyulması Gereken Kurallar :
* Hayvanın ani tepkilerine karşı ilkyardımcı dikkatli olmalı, kendi sağlığını riske atmamalıdır.
* Taşıma sırasında hayvana doğru pozisyon verilmelidir
* Hayvanın baş ve boynu herzaman düz tutulmalı, homojen ve düzgün bir şekilde haraket ettirilmelidir.
* Hayvan mümkün olduğunca az haraket ettirilmelidir.
* Taşıma sırasında tüm haraketleri yönlendirecek sorumlu bir kişi olmalı, bu kişi haraketleri için gerekli komutlar vermelidir. Bu kişi ağırlığın en fazla olduğu ev en fazla dikkat edilmesi gereken bölge olan kafa ve boyun kısmını tutan kişi olmalıdır.

::: YARIN ACİL TIBBİ MÜDAHALE PRENSİPLERİ :::

İLK YARDIM,TRİAJ,TRANSPORT VE İLK MÜDAHALE -2-

Dünkü konudan devam ediyoruz

C - DOLAŞIM (CIRCULATION) :
Kalp atım ritmi, pulzasyon kalitesi, oranı ve ritmi, mukozal membranların rengi, kılcal damarların (kapillar) dolum zamanı ve beden ısısı, hayvanın kalp damar durumunu tahmin etmek için kontrol edilmesi gereken durumlardır. Bu bulgular kalp-damar fonksiyonlarını gösteren spesifik bulgular olmamasına karşın, çabuk değerlendirilebilme özelliklerinden dolayı önemlidir. Bunların yanında hayvanda iç ve dış kanamanın olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Dolaşımın değerlendirilmesinde ilk yardımcı şu kontrolleri yapmalıdır ;

* İlkyardımcı bir parmakla dişetine baskı uygulayıp, kaldırdıktan sonra kapillar dolum zamanına (Capillary Refill Time - CRT) (saniye olarak) ve mukozal membranlardaki renk değişikliği kontrol etmelidir.
* Kalp veya pulzasyon ritmini, kalitesi ve atımını değerlendirmelidir.
* Kalp atımı sol dirsek arkasında göğüsün ön tarafına bir el temas ettirilerek hissedilebilir. Pulzasyonun en iyi hissedilebileceği yer femoral üçgendir.
* Hayvanın vücudunun herhangi bir yerinde kanamanın olup olmadığı kontrol edilmelidir.
* Vücut ısısı kontrol edilmelidir (termometre yoksa,ekstremitelerin soğukluk ve sıcaklığına bakılarak yorum yapılabilir)

Normal mukozal membranlar en düşük CRT'ye sahip olmalı ve baskıdan sonra 1.5 sn içinde pembe renk almalıdır. Solgun ya da beyaz membran kan kaybının veya şokun belirtisi olabilir. CRT uzaması şok, dehidrasyon veya yetersiz kan akışının belirtisidir. Yavaş veya hızlı kalp atımı meydana gelen kalp aritmilerinin ve kalp atımındaki düzensizliklerin, abdominal pulzasyon varlığı kalp atımlarında anormal bir durumun belirtisi olabilir.

Solunum güçlüğüne ilaveten kalp atımı ve pulzasyonun zayıf olduğunun ortaya çıkarılması durumunda canlandırma başlanmalıdır. 20 kg üzerindeki köpeklerde göğüse baskı, göğüsün büyük bir alanı olmalı ve mümkün olduğu kadar fazla kanın beyne gönderilmesi sağlanmalıdır. Buna alternatif olarak abdominal baskı ve canlandırma da denenebilir. Kalp ritminde düzensizlik olan hayvanlar vakit kaybedilmeden hastaneye sevk edilmelidir.

Solunum ve kalp durması belirlenirse, kalbi tekrar çalıştırmak için şu yöntemler uygulanmalıdır ;
a) - Önce harici kalp masajı denenir. (CPR)
b) - Dış kalp masajı etkili olmazsa veya olay hastane şartları içindeyse dahili (iç) kalp masajı denenebilir.
c) - Myokard fibrilasyonu gelişmiş olan hayvanlara defibrilasyon (elektroşok) uygulanır.
d) - Kalp vurumları başlayınca ilaçlarla kontraksiyonlar güçlendirilir

KRİTİK DURUMLARDA YAPILACAK İLK YARDIM


Travmalarda Genel Yaklaşım :
Travma, hayvanın bir veteriner kliniğine götürülmeden önce ilk yardım için gereksinim duydukları en yaygın nedenlerden biridir. İlkyardım uygulamadan önce, hayvanın hayati belirtilerinin (solunum, kalp) hızla kontrol edilmesi, tehlike bölgesinden bir an önce uzaklaştırılması ve maruz kaldığı travmanın şiddetinin anlaşılması için kaza yerinin gözden geçirilmesi önemlidir. Kaza yerinden uzaklaştırma sırasında ne kadar sakin olursa olsun korktuğu ya da acı çektiği için hayvanların saldırgan davranabilecekleri unutulmamalıdır. Köpek ve kediler battaniyeye sarılararak güvenli bir yere götürülebilir. Büyük hayvanlar arka ayaklarından sürüklenerek taşınabilir. Kırıktan ya da spinal bir lezyondan şüpheleniliyorsa, hayvan tahtanın üzerine yatırılmalı ve üzeri battaniye ile kapatılarak olay yerinden uzaklaştırılmalıdır. Olay yerinde tek kişi varsa hayvanı arka ayaklarından tutarak sürüklemelidir.

Tehlike bölgesinden uzaklaştıktan sonra hayvanın şuuru, hayati belirtileri (solunum hızı ve ritmi, mukozaların rengi,kapillar dolma zamanı, kalp, nabız hızı ve ritmi) dikkatlice kontrol edilmeli ve daha sonra belli bir sistem dahilinde fiziksel muayeneye devam edilmelidir.

Fiziksel Muayenede şunlar yapılmalıdır ;
1 - Vital bulgular ; solunum, nabız, ateş vs
2 - Baş, boyun ; kırık, laserasyon, hemotimpanium, boyun venaları, servikal vertebraların hassasiyeti
3 - Göğüs ; solunum sesleri, göğüste krepitasyon ve kosta kırıklarıın palpasyonu
4 - Kalp ; Kalp tamponadının varlığı (kalp tamponadı, perikard boşluğu içine kanamadır.Acil tedavisi perikardiyosentezdir, daha sonra torakotomi ve kardiyorafi ile tedavi edilir.)
5 - Karın ; hassasiyet, dışkıda kan
6 - Pelvis ; Stabilite
7 - Ürogenital Sistem ; Orificium urethra externa'da kan
8 - Ekstremiteler ; yumuşak doku travması ve kırıkların varlığı, periferde soğukluk
9 - Nörolojik muayene ; mental durum, lokalize bulgular, rektal tonus

KIRIKLARDA İLK YARDIM
Kırıklar; açık ya da kapalı kırık şeklinde olabilir. Açık kırıkta, deri bütünlüğü bozulmuştur. kırık uçları dışarı çıkabilir. Beraberinde kanama, dokuların bozulması, enfeksiyon tehlikesi taşır. Kapalı kırıkta kemik bütünlüğü bozulmuş ancak deri sağlamdır. Kırık yakınındaki damar, sinir, kaslarda yaralanma ve sıkışma (kırık bölgesinden nabız alınamaması, solukluk, soğukluk) olur. Parçalı kırıklarda kanamaya bağlı şok gelişir.

Kırıklarda İlkyardım Sistematiği :
* Yaşamsal fonksiyonlar değerlendirilir (A B C)
* Yaşamı tehdit eden yaralanmalara öncelik verilir
* Hayvan hareket ettirilmez, sıcak tutulur.
* Kırık şüphesi olan bölge ani haraketlerden kaçınarak bir alt ve bir üst eklemleri de içine alacak şekilde tespit edilir.
* Tespit malzemeleri, sopa, tahta, karton gibi sert malzemeler olmalı ve kırık kemiğin alt ve üst eklemlerini içine alacak uzunlukta olmalı
* Açık kırıklarda tespitten önce yara temiz bir bezle kapatılmalıdır.
* Kırık bölgede sık aralıklarla nabız derinin rengi ve ısısı kontrol edilir.
* Kırık bölgenin hareketsizliği sağlanamıyorsa küçük hayvanları bir kafesinin içine koymakla hareketsizlik sağlanabilir.
* Zaman geçirmeden veteriner acil servisine götürülmelidir.

YARALANMALARDA İLKYARDIM
Yaralanmalar çeşitli şekillerde (ısırık, kesik, penetre edici vs) meydana gelebilir. Yaraların ortal belirtileri ; ağrı, kanama ve yara kenarlarının açıklığıdır. Ciddi yaralanmalarda ;

* Yara dudakları karşı karşıya getirilemeyen doku kayıpları
* Kanaması durdurulamayan yaralanmalar
* Kemiğin ortaya çıktığı yaralanmalar
* Delici aletlerle oluşan penetre yaralar
* Yabancı cisim saplanmış yaralar
* Isırık yaraları
* Enfekte yaralar

Yaralanmalarda İlk Yardım Sistematiği
* Hayati bulgular değerlendirilmelidir (A B C)
* Yara yeri değerlendirmesi (oluş şekli, süresi, yabancı cisim varlığı, kanama vb)
* Kanamanın durdurulması için tampon, sargı, garo vs uygulanır. Yaranın kontamine olmasının önlenmesi için yara çevresindeki kıllar traş edilmelidir.
* Yara üzeri temiz nemli bir bezle kapatılmalı ve bez bu bölgeye tespit edilmelidir.
* Karın veya göğüs bölgesine delici bir cisim saplanmışsa derhal veteriner kliniğine götürülmelidir. Böyle yaralanmalarda yabancı cisim kesinlikle çıkarılmaya çalışılmamalıdır. Kanama durdurulmaya çalışılmalı, basınçlı sargılar yerleştirilebilir ancak çok sıkı olmamalıdır. Eğer kanama basınçla durdurulamıyorsa tunike olarak bez kullanılabilir.

::: YARIN HİPERTERMİ (GÜNEŞ ÇARPMASI) İLKYARDIMI, YANIKLARDA, DONMALARDA VE GÖZ HASTALIKLARINDA İLK YARDIM :::

İLK YARDIM, TRİAJ, TRANSPORT ve İLK MÜDAHALE

Daha önce bu sitede buradaki yazımda bahsettiğim gibi Acil Tıp alanında insan sağlığında olduğu gibi veteriner sağlık alanında da branşlaşma söz konusu ancak ülkemizde insan sağlığı ile ilgili acil tıp alanında branşlaşmalar varken, veteriner sağlık alanında teknisyen yada tekniker düzeyinde yeterli Paramedik eğitimi verilmemekte. Bu ülkemiz hayvancılığı ile ilgili (ticari ya da pet) önemli bir sorundur. Hayvan acillerine çoğu kez ampirik usüllerle müdahale edilmekte ve ticari anlamda önemli kayıplar yaşanmaktadır. Hayvan Ambulans sistemlerinin kurulması burada konu ile ilgili gerekli eğitimi almış profesyonel Veteriner Acil Tıp Teknisyenleri, Teknikerleri çalışmalı, Veteriner Acil Servislerinde de Acil Tıp konusunda uzman Veteriner Hekimler olmalıdır.

İlk Yardım, Triaj, Transport ve İlk Müdahale (First Aid, Triage, Transport ve Emergency Care)

İlk Yardım :
Kaza ya da yaşamı tehlikeye düşüren herhangi bir durumda veteriner hekimin müdahalesi sağlanıncaya kadar,tıbbi araç gereç olmadan olay yerinde hayvanın hayatta kalmasını sağlayacak uygulamalara ilk yardım denir.

Acil Tedavi :
Veteriner acil tedavi ünitelerinde hasta/yaralı hayvanlara veteriner hekim ve veteriner sağlık teknisyeni/teknikeri gibi personel tarafından yapılan tıbbi müdahalelerdir.

İlk yardım bir tedavi değildir, bilinçli davranan herkes tarafından gerçekleştirilebilir.Ancak yine de ilk yardım konusunda da belli başlı temel bazı kuralları bilmek gereklidir. Acil Tıbbı Müdahale konusunda uzman veteriner sağlık personeli tarafından gerekli tıbbi araç gereçlerle gerçekleştirilir. İlk yardımın öncelikli amaçları ;

* Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak
* Yaşamsal fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak
* Hasta/yaralı hayvanın durumunun kötüleşmesini önlemek
* İyileşmeyi kolaylaştırmak

olmalıdır. Akut yaralanmalarda ilk bir saat içinde yapılacak "doğru" işlemler hastanın durumunun hızla düzelmesi bakımından büyük önem taşır.

Hayat Kurtarma Zinciri :
Hasta/yaralı hayvanlarda hayat kurtarma zinciri 4 halkadan oluşur. Son 2 halka İleri Yaşam Desteğine (Advanced Life Support) aittir ve ilk yardımcının görevi değildir. Bunlar ;

1. Halka ; Veteriner Sağlık Kuruluşuna Haber Verme
2. Halka ; Olay Yerinde Yapılan Temel Yaşam Desteği (basic life support)
3. Halka ; Veteriner Sağlık Ekiplerince Yapılan Tıbbi Müdahale
4. Halka ; Veteriner Acil Servisleri

Temel Yaşam Desteği :
Resüsitasyon işleminin uygulanması ile başlar.(bkz : Pet Resuscitation) Resüsitasyon işleminde ilk yapılması gereken solunum yollarının açık kalmasının sağlanmasıdır. Bunu takiben hastada solunumun yeterli olup olmadığına bakılmalıdır. Ardından dolaşımın yeterli olup olmadığı saptanmalıdır. Gerektiğinde Kalp Masajı (bkz :Köpeklerde Cardiopulmonary Resuscitation) yapılmalı ve kardiovasküler sistemi desteklemek için ilaç verilmelidir.

Acil Hastaların Resüsitasyonunda Yapılacak İşlemler:
Acil hastalara müdahale ABCD sistemi izlenmelidir. Bunlar sırası ile ;

Temel Yaşam Desteği (Basic Life Support) :
A - Havayolunu Kontrol Etme (Establishment of an Airway)
B - Solunum Desteği (Breathing support)
C - Dolaşım Desteği (Circulation support)

İleri Yaşam Desteği (Advanced Life Support):
D - Teşhis ve İlaçlar ya da Defibrilasyon (Diagnosis and Drugs or Defibrillation)

A - HAVAYOLU (AIRWAY) :
Havayolunun açık tutulması için yapılacak ilk yardım işlemleri şunlardır :
* Başın Hiperekstensiyonu ; Üst havayollarının tıkanmasının en önemli sebebi dil bazisinin farenks arka duvarına geri kaçmasıdır. (genellikle şok ve travmaya bağlı gelişir) Bu nedenle havayolunun açılmasının en basit yolu başa yapılacak olan hiperekstensiyondur. Kurtarıcı bir eli ile hayvanın alt çenesinden, diğer eli ile enseden tutarak başı geriye doğru çekmesi ile hiperekstensiyon gerçekleştirilir.
* Ağzın Açılması, ağız ve farenks boşluğunun temizlenmesi ; Ağzın açılması, ağız-farenks boşluğunun incelenmesi gerekir. Bu bölgedeki kan,salya,kusmuk artıkları ve varsa yabancı cisimler İşaret parmağına gazlı bez sararak temizlenmeli, hava yolunu tıkayan ne varsa açılmalıdır. Hastane koşullarında aspiratörle temizlenebilir.Ayrıca hayvanın yan ya da yarı yüzüstü pozisyonda yatırılması ağız bölgesindeki sıvıların akmasını sağlar, bunu yapmadan önce hayvan dikkatle incelenmeli açık yada kapalı kırığı olup olmadığına bakılmalı hayvan sarsılmamalıdır.

Hava yolu tıkalı hayvan ; nefes alamaz, acı çeker, çırpınır, mukozalar morarmaya başlar bu durumda karına baskı uygulanması (bkz resim : Heimlich Manoeuvre) yapılmalıdır. Hayvanda Heimlich Manevrası ; hayvan yan yatırılır, bir el sırtına bir el karnına konur, hayvanın karnına konan el ile kısa aralıklarla diyafram yönünde baskı uygulanır.Bu manevraya yabancı cisim çıkana kadar devam edilmelidir. Bu arada nabızda kontrol edilmelidir.

B - SOLUNUM (BREATHING) [Bak-Dinle Hisset] :
Solunumun durumu, solunumun ritmi, derinliği ve mukozal membranların rengine bakılarak değerlendirilmelidir. Solunum değerlendirmesinde ;
* Hayvanda Solunum Sayısı ve Ritm Kontrolü ;
Solunum yüzeysel mi, derin mi?
Hayvan solunum sırasında zorlanıyor mu?
Solunum sayısı dakikada kaçtır? (Normal solunum dakikada 10-20, özel çaba dışı ve akıcıdır)

Dişeti ve dudak içine bakılarak mukozal membranlar kontrol edilir. Mavi renk yetersiz solunum fonksiyonlarının belirtisi olabilir. Normal bir solunum (respirasyon) aktif bir inspirasyon (nefes alma) ve pasif bir expirasyon (nefes verme) fazına sahiptir. Üst solunum yollarının tıkanmalarında solunum yavaş,abartılı inspirasyon çabası ve hırıltılı expirasyon gözlenir. Solunum açık olan ağızdan yapılır ve baş boyun genelde ekstensiyon haldedir. Ölümcül pnöymotoraksa bağlı solunum güçlüğünde tipik bulgu, sınırlanmış göğüs genişlemesidir. Bu durumda kısa tüylü hayvanlarda inspeksiyon ve palpasyonda göğüs genişlemiş şekilde görülür ve hissedilir. Düzensiz solunum bulguları birincil solunum bozukluklarından ziyade merkezi sinir sistemi ve sinirsel bozuklukların belirtisidir.

Hava yolu temizlendikten sonra hayvan burnundan nefes alamıyorsa nefes alıp verme işlemi ağızdan başlar. Hayvanın baş ve boynu uzatılmalı, dil dışarı çekilerek insisiv dişler arasına uzatılmalıdır. İlk yardımcı hayvanın dudaklarını kapatarak burun deliklerine iki üç kez üflemelidir. Havanın akciğerlere gittiği gözlemlenmelidir. Göğüste her hava alışı ile kabarmanın görülmesi işlemin başarılı olduğunu gösterir. Bu işlem hayvan kendisi nefes alıp verene kadar ya da acil servise götürülene kadar 3-5 dakikada bir tekrarlanmalıdır. Eğer hayvanda sık ve düzensiz nefes alış verişi varsa öncelikle hayvanın sabitlenmesi gerekir. Solunum güçlüğü yaşayan hayvanlar yürümeye zorlanmamalıdır. Uygun koşullarda taşınması gereklidir. Eğer ambulansla götürülüyorsa oksijenle desteklenmesi gereklidir.

::: YARIN C DOLAŞIM (CIRCULATON) VE KRİTİK DURUMLARDA İLK YARDIM :::